7.2 Hogere normen

“In Nieuwland is het organiseren van de informatie-infrastructuur staatsinrichting.”In Nieuwland wordt elke formatieperiode – als niemand nog gebonden is aan een regeerakkoord – aangegrepen om met de nieuwe Tweede Kamer wetten te maken waarover brede consensus bestaat. Deze bijzondere wetten geven zekerheid en richting in Nieuwland. Bij zulke wetten spreken Kamerleden bij de stemming uit dat ze niet zullen bijdragen aan coalitie-afspraken die inbreuk zouden maken op wat zo’n brede meerderheid in het algemeen belang vond. Vaak vinden elementen uit zulke wetten vervolgens hun weg naar de grondwet. Maar voor deze wetten zelf geldt ook dat het hogere wetten zijn. Het is een onderstreping van een gevoel van succes in Nieuwland, dat aandacht voor het algemeen belang en de lange termijn georganiseerd kán worden. Het zijn bijna zonder uitzondering algemene wetten, waarvan niet afgeweken kan worden in bijzondere wetten.

7.2.1 Wat uitwerkt als straf, verdient rechtsbescherming als straf

Digitalisering van wetgeving betekent veelal de automatisering van de uitvoering van deze wetten. Met name bij wetgeving die burgers rechten en plichten geeft op financieel vlak, betekent dit elke maand het nemen van miljoenen individuele beslissingen waarbij miljarden aan geld worden overgemaakt zonder dat daarbij een mens komt kijken. Om dat goed te laten verlopen, is de staat zeer afhankelijk van informatie van burgers zelf. Een plicht voor burgers om de benodigde informatie te verstrekken is daarom onontkoombaar. Tegelijk kan zo’n plicht ook makkelijk uitpakken als een straf.

Voorbeelden uit Nederland44

In Nederland zien we dat informatieplichten in combinatie met het genereren van signalen kunnen leiden tot vormen van straf bij voorschot. Wat een signaal is, is niet duidelijk gedefinieerd. Maar het is in de praktijk een indicatie dat er mogelijk iets niet klopt. Dat kan zoiets simpels zijn als een brief die retour komt. Een signaal kan ook gemaakt worden door gegevens te combineren of te kijken welke gegevens vaak samengaan met niet-naleving of fraude. Als een signaal serieus genomen wordt en aanleiding vormt om te twijfelen aan een gegeven, dan leidt dit meestal niet tot snelle controle en duidelijkheid voor zowel overheid als burger. Meestal leidt dit tot een brief waarin burgers worden verplicht hun situatie aan te tonen. Daarbij is meestal niet duidelijk wanneer dit afdoende is aangetoond. Omdat zulke signalen vaak breed gedeeld worden, kunnen veel organisaties tegelijk zo’n eis stellen, vaak onder dreiging van een bestuurlijke boete. In zulke gevallen pakt de informatieplicht uit als een straf vanwege een excessieve administratieve last. Belangrijker nog is het feit dat in de tussentijd vele organisaties hun dienstverlening opschorten, waardoor mensen in ernstige problemen komen.

In Nieuwland zijn er daarom om te beginnen allerlei waarborgen die voorkomen dat informatieplichten uitpakken als een straf. Dat de staat de eigen gegevenshuishouding op orde heeft, is een belangrijke waarborg. Omdat vrijwel elke inkomenswet vraagt om zeer vergelijkbare informatieverplichtingen zijn die in Nieuwland duidelijk, concreet en begrensd en op één plek in de wet vastgelegd. Voldoen aan de informatieplicht moet praktisch doenlijk zijn. Signalen vragen in Nieuwland direct om een besluit over de vraag of ze aanleiding zijn tot onderzoek. Daarbij doet één organisatie onderzoek en moeten de informatieverplichtingen passen bij de situatie waarin nog geen sprake is van een redelijke verdenking. Dit alles neemt niet weg dat in Nieuwland dit principe ook gekoppeld is aan een duidelijk recht voor burgers: wat uitwerkt als straf, verdient de rechtsbescherming die hoort bij een eerlijk proces45.

7.2.2 Wat bepalend is voor een besluit, verdient rechtsbescherming als besluit

“In Nieuwland hebben burgers recht op overheidsbrede correctie en herstel.”Digitalisering betekent in de regel dat de vastlegging van een gegeven het besluit al bepaalt. Dat komt omdat meestal interpretatie en besluitvorming geautomatiseerd gebeurt, net als hergebruik. Een gegeven kan al hergebruikt zijn, lang voordat de burger bezwaar heeft kunnen maken tegen het besluit. In Nieuwland kan een burger al voordat het besluit is genomen zien welke gegevens daarvoor worden gebruikt. Het “samen zien” van zo’n gegeven is gecombineerd met dezelfde rechten als een besluit. Burgers kunnen al bezwaar maken tegen de vastlegging en de interpretatie van gegevens, nog voordat het besluit genomen is. Zo wordt in Nieuwland niet alleen veel correctie voorkomen, maar ook veel ellende.

7.2.3 Recht op integrale correctie en herstel

Door de combinatie van hergebruik en automatische besluitvorming kan één onjuist gegeven een klein leger van overheden in stelling brengen die handelen op basis van dat ene gegeven. In Nieuwland is een einde gemaakt aan de situatie waarin een fout zich kan verspreiden als een olievlek, en Nieuwlandse burgers langs elke hergebruikende organisatie moesten voor correctie en herstel van de consequenties die daar in de tussentijd aan waren verbonden. In Nieuwland hebben burgers recht op integrale correctie en herstel. Burgers kunnen daarvoor aankloppen bij elke overheid. De overheid heeft de verantwoordelijkheid om correctie neer te leggen bij de bron. De wet legt de verplichting bij afnemers om zulke correcties te kunnen verwerken, inclusief het hebben van procedures om tussentijdse consequenties opnieuw te beoordelen.

Ook in Nieuwland is het nog mogelijk dat herstel van doorwerking niet mogelijk is of negatief uitpakt46. Voorzieningen die daarvoor nodig zijn, zijn onderdeel van de procedures voor herstel. Voor de private sector werken de Nieuwlanders aan vergelijkbare eisen.

Voetnoten

44. Het mechanisme is het duidelijks verwoord en geïllustreerd in “Basisregistraties vanuit het perspectief van de burger, fraudebestrijding en governance” (Algemene rekenkamer, 2014), maar er zijn de afgelopen 20 jaar vele rapporten verschenen die varianten hierop hebben beschreven. ↑

45. De rechtsbescherming die gebruikelijk is in het strafrecht kan hierbij een inspiratie zijn. Op de website is nader uitgewerkt hoe de vertroebelde verhoudingen tussen (niet-)naleving, toezicht, handhaving, fraude in straf- en bestuursrecht ook binnen de huidige Nederlandse wetgeving kunnen en moeten worden bezien: https://achterkantvandeoverheid.nl/avdo/toezicht ↑

46. Dat geldt met name in situaties waarin termijnen wettelijk zijn vastgelegd en ook gelden bij (handelingen gericht op) correctie. Net zoals een bezwaartermijn die gekoppeld is aan het primaire besluit, niet meer passend is wanneer dat besluit kan doorwerken in (vele) andere besluiten,geldt dat breder. Correcties kunnen bijvoorbeeld ook makkelijk leiden tot negatieve consequenties of onvolledige correctie door de boekjaarsystematiek: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/09/01/belasting-onbekend ↑

Vorige Inhoudsopgave Volgende