3. Intermezzo: Interview uit de toekomst met Charles Louis
We ontmoeten Charles Louis in Den Haag. Hij is daar om de Nederlandse vertaling van zijn boek te promoten. Zijn boek is al in vele talen vertaald en in Nederland onder de titel “De Digitale Rechtsstaat, een kroniek van de digitalisering van Nieuwland”. Het boek is een geschiedenis en tevens een geestverruimende tocht door het ontstaan van ideeën. De ideeën die Nieuwland tot de inspiratie hebben gemaakt die het nu is.
“Wat is er eigenlijk veranderd in Nieuwland?”, wil ik weten. “Enerzijds is er heel veel veranderd,” begint Charles. “De vier overkoepelende ideeën, Nieuwlands organiseren, Nieuwlands registreren, Nieuwlands ontwerpen en Nieuwlands normeren, hebben elke organisatie die onderdeel is van de staat in Nieuwland geraakt. Dat is waarom Nieuwland de eerste digitale rechtsstaat genoemd wordt. Het is die praktische kant waarom er zoveel aandacht is voor Nieuwland.” En dat klopt. Van België, Denemarken en Estland tot aan Singapore toe komen overheden kijken naar de Digitale Rechtsstaat van Nieuwland. “Maar als je kijkt naar de uitgangspunten,” vertelt Charles Louis, “dan is er eigenlijk heel weinig veranderd. Wat we in Nieuwland belangrijk vinden en wat we in Nieuwland ook echt als een plicht zien om waar te maken, zit al heel lang in ons denken. Dat geldt voor Nieuwland, maar ook voor Nederland.” Charles zal - net als in zijn boek - vaker de vergelijking maken met Nederland, het land dat hij moest ontvluchten21.
“Een idee als legaliteit is al honderden jaren oud. Waarom vonden we het destijds belangrijk om iets in de wet te zetten?” Charles laat nauwelijks een pauze vallen. “Om te zorgen voor kenbaarheid, zekerheid, voorspelbaarheid. De koning mag alleen je kop eraf hakken, als van te voren duidelijk is wanneer dat gebeurt. Als je dít doet, dan heb je een probleem. Dit soort dingen op papier zetten - en organiseren hoe dat op papier komt - om dat vervolgens de wet te noemen, is een middel. Een belangrijk middel, vanwege het doel, maar een middel. En onze middelen zijn veranderd. De middelen waarmee we de wet uitvoeren, maar zelfs de middelen waarmee we de wet vastleggen. De wet staat misschien ook nog op papier, want soms kan dat handig zijn. Maar de wet in de praktijk, de wet die geldt in het leven van alledag en waar mensen in eerste instantie mee te maken krijgen, die staat meestal niet meer op papier. Die is vastgelegd in beslisregels die computers kunnen uitvoeren. De wet is meestal zó vormgegeven dat zij machine-uitvoerbaar is, zeker in termen van aantallen. Dat is ook bij jullie in Nederland zo. De beslissingen van de overheid, de feiten die daarbij in ogenschouw worden genomen en het handelen van de overheid is meestal het handelen van een computer. Dat is geautomatiseerd, ten minste voor een groot deel. En dat heeft gevolgen. Want als het middel verandert, is het wijs om te kijken in hoeverre dat middel het doel nog dient. In essentie is dat wat ze in Nieuwland hebben gedaan: hoe kunnen we met grotendeels nieuwe middelen die zelfde waarden realiseren en misschien wel beter?” Charles laat een stilte vallen en kijkt me aan om te zien of ik hem nog volg.
Mij lijkt dit nog niet zo eenvoudig. Zijn we het er wel over eens wat die waarden zijn? “We verzinnen heel vaak nieuwe woorden, termen, frasen en metaforen. Zeker in beleidsstukken lijkt het wel eens een kunstvorm om een nieuw woord te bedenken voor wat belangrijk was, is en nog lang belangrijk blijft. Denk aan “maatwerk”, “betekenisvol contact” of “de bedoeling”. Soms kan dat nuttig zijn. Meestal echter, staan die waarden al als normen in de wet en in internationale verdragen. Neem de beginselen van behoorlijk bestuur. Dat is wetgeving. Daar zijn decennia van jurisprudentie aan vooraf gegaan. Dat is een ethisch kader voor wat we juist en rechtvaardig vinden in situaties met grote machtsverschillen. Als het over een ander gaat, voelen we dat niet altijd zo sterk, maar als het over onszelf gaat, zijn we het er altijd erg mee eens. Dergelijke ideeën over rechtvaardigheid zijn breed gedeeld en zitten diep in onze cultuur. Ze zitten in ons denken. Waarom haalt iets de voorpagina van de krant? Waarom is iets een schandaal? Omdat we herkennen dat het afwijkt van een norm die we breed delen. Het zijn die ideeën waar we in Nieuwland mee zijn gestart. Zoals de beginselen van behoorlijk bestuur, maar ook bijvoorbeeld het idee dat macht corrumpeert en dat de spreiding der machten daarom belangrijk is.”
“In Nieuwland was er grote eensgezindheid over het feit dat wat we juist en belangrijk vinden niet zoveel veranderd is, maar dat tegelijkertijd alles veranderd is, tot de spreiding der machten aan toe, vanwege de digitalisering. En dus moesten we opnieuw bedenken hoe we de uitkomsten organiseren die we wenselijk vinden. Voor Nieuwland begon dat met de meest onomstreden ideeën. Om vervolgens de vraag te stellen: hoe pakt dat uit in een wereld die digitaliseert? Uiteraard moet je kennis kunnen nemen van de wet, bijvoorbeeld. Maar kun je eigenlijk weten wat de wet in de praktijk is? Kan de rechter dat weten? Of de wetgever? En uiteraard moet je kunnen weten wat de wettelijke gevolgen zijn van een handeling. Maar kan dat eigenlijk? Weet de overheid dat zelf wel? Het waren dat soort vragen die aanleiding gaven tot de reeks van veranderingen die we nu kennen als Nieuwlands organiseren, Nieuwlands registreren, Nieuwlands ontwerpen en Nieuwlands normeren.”
Het gehele interview met Charles Louis is veel uitgebreider, net zoals zijn boek, dat pas later verschijnt. Lees het volledige interview op achterkantvandeoverheid.nl. Voor hier geeft bovenstaande voldoende idee van het Nieuwlands perspectief en dat werken we in de volgende hoofdstukken verder uit.